Σε έρευνα που έγινε σε παιδιά ηλικίας 3 έως 7 ετών από τη Σιγκαπούρη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Developmental Science, προέκυψε ένα ενδιαφέρον και φαινομενικά παράδοξο αποτέλεσμα, το λεγόμενο «permission paradox». Τα παιδιά ήταν λιγότερο πιθανό να πούνε ψέματα, όταν τους δόθηκε η άδεια να το κάνουν.
Διαβάστε επίσης: Ο χρόνος σας ο κόσμος τους: Όλα όσα αξίζει να κάνετε μαζί με τα παιδιά
Πότε λέμε ψέματα;
Η εξαπάτηση είναι η σκόπιμη προσπάθεια να κάνουμε κάποιον να πιστέψει κάτι ψευδές. Μπορεί να περιλαμβάνει ψέματα, απόκρυψη πληροφοριών, υπερβολές ή δημιουργία παραπλανητικών εντυπώσεων. Στην καθημερινότητα, αποτελεί μέρος της κοινωνικής ζωής, του ανταγωνισμού αλλά και της αυτοπροστασίας.
Οι άνθρωποι τη χρησιμοποιούν για να αποφύγουν τιμωρίες, να αποκτήσουν πλεονέκτημα, να προστατεύσουν την ιδιωτικότητά τους ή ακόμη και για να μην πληγώσουν κάποιον. Ωστόσο, μπορεί να βλάψει σοβαρά την εμπιστοσύνη και τις σχέσεις.
Το να λέει κάποιος ψέματα απαιτεί τόσο γνωστική ικανότητα, να μπορεί δηλαδή να παραπλανήσει, όσο και ηθική επίγνωση, δηλαδή να κατανοεί τις συνέπειες αυτής της πράξης του. Αυτός ο συνδυασμός κάνει τη μελέτη της εξαπάτησης δύσκολη, καθώς δεν είναι πάντα σαφές αν κάποιος αποφεύγει να πει ψέματα για ηθικούς λόγους ή επειδή δεν έχει την ικανότητα να το κάνει. Τι συμβαίνει με τα παιδιά;
Πότε λένε λιγότερα ψέματα τα παιδιά;
Οι ερευνητές, θέλησαν να εξετάσουν πώς οι ισχυροί κοινωνικοί κανόνες κατά της εξαπάτησης επηρεάζουν τη συμπεριφορά των παιδιών, ειδικά σε ένα πλαίσιο όπου το ψέμα επιτρέπεται. Δημιούργησαν, λοιπόν, ένα παιχνίδι όπου τα παιδιά έπρεπε να κρύψουν ένα αυτοκόλλητο κάτω από ένα από τα δύο ποτήρια που είχαν μπροστά τους, ενώ ένας ερευνητής προσπαθούσε να μαντέψει πού βρίσκεται. Αν το παιδί παραπλανούσε επιτυχώς τον ερευνητή, κέρδιζε.
Σε μία ομάδα παιδιών, οι ερευνητές εξήγησαν ότι στο παιχνίδι επιτρέπεται να δίνουν λάθος απαντήσεις για να κερδίσουν. Στην άλλη ομάδα δεν δόθηκε αυτή η οδηγία. Παρά την αρχική υπόθεση ότι τα παιδιά θα έλεγαν περισσότερα ψέματα όταν είχαν άδεια να το κάνουν, τα αποτελέσματα έδειξαν το αντίθετο. Τα παιδιά που έλαβαν την άδεια να εξαπατήσουν τελικά είπαν λιγότερα ψέματα από εκείνα που δεν έλαβαν τέτοια οδηγία.
Τι δείχνει αυτό;
Οι επιστήμονες προτείνουν διάφορες εξηγήσεις. Μία είναι ότι η φράση «συνήθως είναι κακό να δίνεις λάθος απάντηση» που χρησιμοποιήθηκε από τους ερευνητές ενεργοποίησε την ηθική σκέψη των παιδιών, φέρνοντας στο προσκήνιο την έννοια του «λάθους». Επίσης, τα παιδιά συχνά προσπαθούν να καταλάβουν τι πραγματικά περιμένουν από αυτά οι ενήλικες, οπότε μπορεί να θεώρησαν ότι το παιχνίδι ήταν μια δοκιμασία ειλικρίνειας.
Μια άλλη πιθανή εξήγηση είναι αυτή που βασίζεται σε ενός είδους στρατηγική. Αν τα παιδιά πίστεψαν ότι ο αντίπαλος περιμένει να πουν ψέματα, τότε το να πουν την αλήθεια γίνεται η πιο απρόβλεπτη και άρα πιο αποτελεσματική επιλογή για να κερδίσουν.
Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι ακόμη και σε πολύ μικρή ηλικία, η ηθική σκέψη των παιδιών παραμένει ενεργή, ακόμη και όταν οι κανόνες φαίνεται να επιτρέπουν την εξαπάτηση. Αυτό υποδηλώνει, μεταξύ άλλων, ότι η γνωστική και ηθική ανάπτυξη είναι στενά συνδεδεμένες από νωρίς στη ζωή.