Πρέπει ένα παιδί 10 ή 12 ετών να μπορεί να δημιουργεί μόνο του λογαριασμό στα social media; Και ποιος θα επιβεβαιώνει πραγματικά την ηλικία του; Η προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο μπαίνει ξανά στο επίκεντρο, με την Ελλάδα να εξετάζει λύσεις που θα μπορούσαν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αποκτούν πρόσβαση στις μεγάλες πλατφόρμες.
TikTok, Instagram, YouTube και άλλες πλατφόρμες αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας εκατομμυρίων παιδιών και εφήβων.
Το πρόβλημα είναι ότι η τεχνολογία εξελίχθηκε πολύ γρηγορότερα από τους μηχανισμούς που διαθέτουν γονείς και κράτη για να προστατεύσουν τους ανηλίκους.
Ένα παιδί μπορεί σήμερα να δηλώσει διαφορετική ημερομηνία γέννησης και να αποκτήσει πρόσβαση σε υπηρεσίες, περιεχόμενο και λειτουργίες που κανονικά δεν προορίζονται για την ηλικία του.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει μια νέα γενιά ευρωπαϊκών μέτρων.
Και η Ελλάδα θέλει να έχει ενεργό ρόλο στη συζήτηση.
Από το ελληνικό όριο ηλικίας σε μια κοινή ευρωπαϊκή λύση
Το θέμα βρίσκεται στο επίκεντρο ειδικής εκδήλωσης στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης την Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου, με τίτλο:
«Προστασία των ανηλίκων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης: Από το εθνικό όριο ηλικίας σε μια ευρωπαϊκή λύση».
Στη συζήτηση συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη, ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης και ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος.
Ο τίτλος έχει σημασία: η συζήτηση δεν περιορίζεται πλέον στο εάν χρειάζεται μεγαλύτερη προστασία των παιδιών.
Το δύσκολο ερώτημα είναι πώς μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη.
Μα δεν υπάρχει ήδη όριο ηλικίας;
Πολλοί γονείς εύλογα θα αναρωτηθούν: «Τα social media δεν έχουν ήδη ηλικιακά όρια;»
Έχουν.
Το πρόβλημα είναι ότι η δήλωση της ηλικίας από μόνη της δεν αποτελεί ιδιαίτερα αποτελεσματικό εμπόδιο.
Ένα παιδί που συναντά στην οθόνη του την ερώτηση «ποια είναι η ημερομηνία γέννησής σου;» μπορεί απλώς να δηλώσει μια διαφορετική ημερομηνία.
Έτσι, το πραγματικά δύσκολο ζήτημα δεν είναι να γραφτεί ένας ακόμη κανόνας στους όρους χρήσης.
Είναι η αξιόπιστη επιβεβαίωση ότι ο χρήστης είναι πράγματι αρκετά μεγάλος για να χρησιμοποιήσει μια συγκεκριμένη υπηρεσία.
Το Kids Wallet δείχνει πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει
Η Ελλάδα έχει ήδη αναπτύξει το Kids Wallet, μια εφαρμογή γονικού ελέγχου η οποία συνδέεται με το ευρύτερο σχέδιο προστασίας των ανηλίκων στο διαδίκτυο.
Η λογική του είναι ενδιαφέρουσα γιατί συνδυάζει δύο διαφορετικά πράγματα: εργαλεία που επιτρέπουν στον γονέα να διαχειρίζεται καλύτερα τη συσκευή του παιδιού και έναν μηχανισμό πιστοποίησης της ηλικίας.
Η κατεύθυνση αυτή μπορεί μελλοντικά να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η επιβεβαίωση ηλικίας θα μπορούσε να επιτρέπει σε μια υπηρεσία να γνωρίζει ότι κάποιος βρίσκεται πάνω ή κάτω από ένα συγκεκριμένο ηλικιακό όριο, χωρίς απαραίτητα ο χρήστης να χρειάζεται να παραδίδει σε κάθε κοινωνικό δίκτυο όλα τα προσωπικά στοιχεία ή την ταυτότητά του.
Και αυτή η διάκριση είναι πολύ σημαντική.
Θα χρειάζεται δηλαδή ταυτότητα για να μπαίνουμε στο Instagram;
Όχι απαραίτητα.
Στην πραγματικότητα, ένας από τους βασικούς στόχους των σύγχρονων συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας είναι ακριβώς να μη χρειάζεται κάθε ιδιωτική πλατφόρμα να αποκτά περισσότερα προσωπικά δεδομένα από όσα χρειάζεται.
Ένα σύστημα θα μπορούσε, για παράδειγμα, να επιβεβαιώνει απλώς:
«Ο συγκεκριμένος χρήστης είναι άνω των 15 ετών»
χωρίς να αποκαλύπτει στην πλατφόρμα το ονοματεπώνυμο, τη διεύθυνση ή άλλα άσχετα προσωπικά στοιχεία.
Αυτό είναι ένα από τα κρίσιμα ζητήματα που πρέπει να λυθούν εάν η Ευρώπη κινηθεί προς αυστηρότερη επαλήθευση ηλικίας.
Γιατί υπάρχει τόση ανησυχία για τα social media;
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι «τα παιδιά περνούν πολλές ώρες στο κινητό».
Τα σύγχρονα κοινωνικά δίκτυα χρησιμοποιούν εξαιρετικά εξελιγμένους αλγορίθμους για να επιλέγουν το περιεχόμενο που εμφανίζεται σε κάθε χρήστη.
Οι αλγόριθμοι αυτοί έχουν σχεδιαστεί ώστε να εντοπίζουν τι κρατά περισσότερο την προσοχή μας και να μας παρουσιάζουν περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο.
Για έναν ενήλικα αυτό μπορεί ήδη να δημιουργεί προβλήματα υπερβολικής χρήσης.
Για ένα παιδί ή έναν έφηβο το ζήτημα είναι πιο σύνθετο.
Εκτός από τον χρόνο μπροστά στην οθόνη, υπάρχουν ζητήματα όπως η έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η επικοινωνία με αγνώστους, οι μη ρεαλιστικές εικόνες σώματος και ζωής, αλλά και η συνεχής αναζήτηση κοινωνικής επιβεβαίωσης μέσα από likes και προβολές.
Απαγόρευση ή γονικός έλεγχος;
Εδώ αρχίζει η δυσκολότερη συζήτηση.
Μια πλήρης απαγόρευση των social media μέχρι κάποια ηλικία ακούγεται απλή ως λύση, αλλά η εφαρμογή της κάθε άλλο παρά απλή είναι.
Τα παιδιά μπορούν να χρησιμοποιήσουν διαφορετικές συσκευές, λογαριασμούς άλλων ανθρώπων ή ψευδή στοιχεία.
Από την άλλη πλευρά, η αποκλειστική μεταφορά της ευθύνης στους γονείς επίσης δεν λύνει το πρόβλημα.
Ελάχιστοι γονείς μπορούν να παρακολουθούν συνεχώς τι εμφανίζει ένας αλγόριθμος στο κινητό του παιδιού τους.
Γι’ αυτό η ευρωπαϊκή συζήτηση στρέφεται όλο και περισσότερο προς έναν συνδυασμό:
επαλήθευση ηλικίας + γονικός έλεγχος + υποχρεώσεις για τις ίδιες τις πλατφόρμες.
Τι θα μπορούσε να αλλάξει για έναν γονέα στην πράξη
Αν οι σχεδιαζόμενες λύσεις προχωρήσουν, η σημαντικότερη αλλαγή δεν θα είναι απαραίτητα ένα κουμπί που θα «κλείνει το Instagram».
Μπορεί να δημιουργηθεί ένα πολύ πιο ολοκληρωμένο σύστημα.
Ο γονέας θα μπορεί να πιστοποιεί την ηλικία του παιδιού, να καθορίζει χρονικά όρια χρήσης ή να περιορίζει συγκεκριμένες εφαρμογές και περιεχόμενο.
Παράλληλα, οι ίδιες οι πλατφόρμες θα μπορούν να υποχρεώνονται να εφαρμόζουν διαφορετικούς κανόνες όταν γνωρίζουν ότι ο χρήστης είναι ανήλικος.
Για παράδειγμα, ένας λογαριασμός ανηλίκου θα μπορούσε να έχει αυστηρότερες προεπιλογές ιδιωτικότητας και διαφορετική λειτουργία σε σχέση με έναν λογαριασμό ενήλικα.
Το πρόβλημα δεν λύνεται μόνο με ένα app
Εδώ χρειάζεται και μια σημαντική διευκρίνιση.
Κανένα Kids Wallet και κανένα ηλικιακό όριο δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον ρόλο του γονέα.
Ένα παιδί πρέπει σταδιακά να μάθει γιατί υπάρχουν όρια και όχι απλώς πώς να μην τα παρακάμπτει.
Αυτό σημαίνει συζήτηση για το τι ανεβάζουμε στο διαδίκτυο, ποιον δεχόμαστε ως φίλο, γιατί δεν στέλνουμε προσωπικές φωτογραφίες σε αγνώστους και γιατί αυτό που βλέπουμε σε ένα βίντεο δεν είναι απαραίτητα αληθινό.
Και όσο μεγαλώνει το παιδί, ο απόλυτος τεχνικός έλεγχος πρέπει σταδιακά να δίνει περισσότερο χώρο στην ψηφιακή παιδεία και την εμπιστοσύνη.
Ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα χρειάζεται ευρωπαϊκή λύση
Υπάρχει τέλος ένας πολύ πρακτικός λόγος για τον οποίο η Ελλάδα επιδιώκει το θέμα να περάσει σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το TikTok, το Instagram ή το YouTube δεν είναι ελληνικές υπηρεσίες.
Ένα σύστημα που λειτουργεί μόνο για τους χρήστες μιας μικρής χώρας είναι πολύ δυσκολότερο να επιβληθεί αποτελεσματικά στις μεγαλύτερες παγκόσμιες πλατφόρμες.
Μια κοινή ευρωπαϊκή προσέγγιση, αντίθετα, αφορά μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων και μπορεί να δημιουργήσει ενιαίους κανόνες για τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ.
Γι’ αυτό και το επόμενο βήμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η συζήτηση δεν είναι πλέον μόνο «πόσες ώρες πρέπει να αφήνω το παιδί μου στο κινητό;».
Είναι εάν μπορεί να δημιουργηθεί ένα ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο ένα παιδί δεν αντιμετωπίζεται από τις πλατφόρμες σαν ένας ακόμη ενήλικος χρήστης που πρέπει να μείνει όσο το δυνατόν περισσότερο μπροστά στην οθόνη.
Και αυτό είναι ένα ζήτημα που αφορά τελικά κάθε οικογένεια.