Ο έπαινος είναι ιδιαίτερα σημαντικός για την ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων. Ερευνητικά δεδομένα αναφέρουν ότι ενισχύει την αυτοεκτίμηση των παιδιών, επιδρά στη δόμηση θετικής εικόνας για τον εαυτό τους, ενθαρρύνει την εμπιστοσύνη στις ικανότητές τους και τα παρακινεί να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις. Επαινώντας τα παιδιά, μιλώντας τους δηλαδή θετικά για τον εαυτό τους, τα ωθούμε στην εσωτερίκευση μιας υποστηρικτικής φωνής, η οποία επιδρά σημαντικά στον τρόπο που το παιδί μιλά για τον εαυτό του ή σκεφτεται για τον εαυτό του.
Ο έπαινος και η επιβράβευση είναι το ίδιο;
Πολλές φορές τείνουμε να ταυτίζουμε τις δύο έννοιες, οι οποίες ωστόσο παρουσιάζουν διαφορές. Ο έπαινος αφορά στην αναγνώριση και την ενίσχυση μιας συμπεριφοράς με λεκτικό τρόπο. Η επιβράβευση συνίσταται στην παροχή μιας υλικής ανταμοιβής ή ενός προνομίου στο παιδί κατόπιν επίδειξης θετικής συμπεριφοράς ή επίτευξης κάποιου στόχου.
Πώς χρησιμοποιούμε τον έπαινο;
- Επαινούμε την προσπάθεια του παιδιού, ακόμη και αν το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που επιθυμούμε. Για παράδειγμα, μπορεί το παιδί να διάβασε πολύ για ένα γραπτό διαγώνισμα, αλλά ο βαθμός του να μην αντιστοιχεί στο μέγεθος της προσπάθειάς του. Αυτό δεν αναιρεί το πόσο κόπιασε και δούλεψε μελετώντας.
- Έχουμε ρεαλιστικές προσδοκίες και δεν «φυλάμε» τον έπαινο μόνο για ξεχωριστές περιπτώσεις, ή μεγάλα επιτεύγματα. Το παιδί ενδέχεται να κάνει καθημερινά μικρά βήματα προόδου, η οποία επιτυγχάνεται σταδιακά, οδηγεί όμως μακροπρόθεσμα στο επιθυμητό αποτέλεσμα ή συμπεριφορά. Είναι ίσως μη ρεαλιστικό να προσδοκούμε μεγάλες και γρήγορες αλλαγές, γι’ αυτό χρειάζεται να λέμε «μπράβο» και για βήματα που φαντάζουν πιο μικρά. Επίσης, μπορεί συχνά να περιμένουμε τα παιδιά να συμπεριφέρονται σωστά, χωρίς να χρειάζονται ενίσχυση. Αυτό μπορεί να αποτελεί ακόμα μια προσδοκία που χρειάζεται να επανεξετάσουμε ως συνοδοιπόροι στο μεγάλωμα των παιδιών, καθώς ο ρόλος των ενηλίκων περιλαμβάνει και την καθοδήγηση. Όπως χρειάζεται να τους δείχνουμε πώς να τρώνε ή να δένουν τα κορδόνια τους, έτσι χρειάζεται να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και λειτουργικές για το μεγάλωμά τους.
- Διατυπώνουμε τον έπαινο, όντες συγκεκριμένοι. Αποφεύγουμε γενικόλογες εκφράσεις, καθώς το παιδί ενδεχομένως δεν θα κατανοήσει τι ακριβώς επαινούμε. Για παράδειγμα, αντί να πούμε «ήσουν πολύ καλό παιδί σήμερα», μπορούμε να πούμε «ήταν πολύ ευγενικό εκ μέρους σου που περίμενες τη σειρά σου στην τσουλήθρα».
- Είμαστε ειλικρινείς. Ο έπαινος χρειάζεται να είναι γνήσιος και ειλικρινής, καθώς το παιδί μπορεί να καταλάβει πότε του λέμε την αλήθεια. Στην περίπτωση που το αποτέλεσμα δεν ήταν το επιθυμητό, μπορούμε να επαινέσουμε μία πτυχή του που πραγματικά μας άρεσε. Για παράδειγμα, σε μια ζωγραφιά που το παιδί δεν απέδωσε το σχέδιο που ήθελε, μπορούμε να το επαινέσουμε για τα χρώματα που κατάλληλα επέλεξε.
- Αποφεύγουμε επαίνους που συνδέουν την επιθυμητή συμπεριφορά με την αξία του παιδιού. Για παράδειγμα, αποφεύγουμε να πούμε, «τώρα που μάζεψες το δωμάτιό σου, είσαι καλό παιδί», ή «η μαμά σε αγαπά τόσο πολύ, όταν παίρνεις άριστα στην ορθογραφία». Είναι σημαντικό το παιδί να αισθάνεται ότι οι γονείς του το αγαπούν και το θεωρούν σημαντικό , ακόμα και όταν δεν καταφέρνει κάτι, ή δε συμπεριφέρεται όπως θα επιθυμούσαν.
- Αποφεύγουμε τη δωροδοκία. Είναι σημαντικό το παιδί να συνδεθεί κυρίως με το θετικό συναίσθημα της επιτυχίας, παρά με τα ανταλλάγματα που θα αποκομίσει.
- Στην περίπτωση που επιθυμούμε να επιβραβεύσουμε το παιδί μας και με άλλον τρόπο πέρα από τον έπαινο, ας προσφέρουμε εμπειρίες παρά υλικά αγαθά, όπως το να επιλέξει το ίδιο πώς θα περάσουμε το πρωινό της Κυριακής.
Δήμου Ελένη-Μαρία
Ψυχολόγος ΠΕ23, Ειδ. Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
MSc Εφαρμοσμένη Αναπτυξιακή Ψυχολογία