Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2025, σχεδόν οι μισοί Έλληνες μαθητές δεν έχουν βασικές γνώσεις: το 49,5% βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο στα μαθηματικά, το 40,9% στις φυσικές επιστήμες και το 43,8% στην κατανόηση κειμένου. Η PISA είναι μια διεθνής αξιολόγηση του ΟΟΣΑ που εξετάζει 15χρονους μαθητές στην πρακτική εφαρμογή γνώσεων, όχι σε θεωρητικές εξετάσεις. Παρά τα ανησυχητικά νούμερα, το 74,9% των Ελλήνων μαθητών δηλώνει ότι του αρέσει να μαθαίνει καινούργια πράγματα — ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Τα παιδιά απομακρύνονται από το βιβλίο όσο μεγαλώνουν
Στα πρώτα χρόνια της ζωής και στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, τα παιδιά διαβάζουν συχνά, και το παιδικό βιβλίο αποτελεί σημαντικό μέρος των πωλήσεων στα βιβλιοπωλεία. Ωστόσο, από την πέμπτη δημοτικού και μετά, η προσέλευση των παιδιών στα βιβλιοπωλεία και το ενδιαφέρον τους για το βιβλίο μειώνονται σταδιακά. Αυτή η τάση επιδεινώνεται με την πάροδο των χρόνων.
Οι λόγοι περιλαμβάνουν τις σχολικές υποχρεώσεις και την επιρροή των social media. Πολλοί γονείς ζητούν από τα βιβλιοπωλεία «βοηθήματα» για την έκθεση, ενώ το μόνο πραγματικό βοήθημα είναι να διαβάζουν τα παιδιά βιβλία που τους αρέσουν — όχι να τα μελετούν, αλλά να τα απολαμβάνουν. Η ανάγνωση πρέπει να γίνει τρόπος ζωής, όχι υποχρέωση.
Η ανάγνωση δεν είναι ίδια με τη μελέτη
Η μελέτη έχει κάτι το υποχρεωτικό, ενώ η ανάγνωση και η απόλαυση ενός βιβλίου είναι εντελώς διαφορετική διαδικασία. Για να δημιουργηθούν μελλοντικοί αναγνώστες, πρέπει να εστιαστούμε στην απόλαυση της ανάγνωσης, όχι στην υποχρεωτική μελέτη. Όταν οι εκπαιδευτικοί προτείνουν ένα βιβλίο και δίνουν εργασίες πάνω σε αυτό, τα παιδιά το διαβάζουν — και σιγά-σιγά εξοικειώνονται με την ανάγνωση εξωσχολικών βιβλίων.
Υπάρχουν περιπτώσεις μαθητών γυμνασίου που ζητούν επίμονα βιβλία που έχει γράψει ο ίδιος ο δάσκαλός τους, κάτι που δείχνει ότι τα παιδιά ανταποκρίνονται σε ερεθίσματα και σε προσωπικές προτάσεις. Αυτό που έχει ουσία δεν είναι να διαβάζουν για να γράψουν έκθεση ή να απαντήσουν σε ερωτήσεις, αλλά να βιώσουν την ιστορία, να την απολαύσουν χωρίς την πίεση της αξιολόγησης.
Η ανάγνωση γίνεται τρόπος ζωής μόνο όταν δεν είναι εργαλείο για βαθμό, αλλά πηγή χαράς. Και αυτό ακριβώς χρειάζονται οι επόμενες γενιές για να αντισταθούν στην επιφανειακή κατανόηση που ενισχύει η τεχνητή νοημοσύνη: να διαβάζουν για να σκέφτονται, όχι για να απομνημονεύουν.
Τα αποτελέσματα της PISA δείχνουν πρόβλημα στις βασικές δεξιότητες
Η PISA δεν αξιολογεί τη θεωρητική γνώση, αλλά την ικανότητα των μαθητών να χρησιμοποιούν τις γνώσεις τους για να λύσουν πρακτικά προβλήματα. Τα αποτελέσματα για την Ελλάδα είναι ανησυχητικά: 49,5% των μαθητών στα μαθηματικά, 40,9% στις φυσικές επιστήμες και 43,8% στην κατανόηση κειμένου βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ξέρουν να διαβάζουν, αλλά ότι δεν κατανοούν αυτό που διαβάζουν — μια κατάσταση που ονομάζεται «λειτουργικός αναλφαβητισμός».
Η έρευνα δεν αξιολογεί σχολεία ή μαθητές ξεχωριστά, αλλά το εκπαιδευτικό σύστημα συνολικά. Ιδιαίτερα στην κατανόηση κειμένου, το πρόβλημα είναι βαθύτερο: τα κορίτσια επιδίδονται σημαντικά καλύτερα από τα αγόρια, γεγονός που δείχνει ότι η ανάγνωση δεν έχει γίνει ακόμα τρόπος ζωής για όλους.
Η PISA ελέγχει αν οι μαθητές μπορούν να ερμηνεύσουν, να αναλύσουν και να εφαρμόσουν τις γνώσεις τους — όχι αν τις έχουν αποστηθίσει. Και ακριβώς εκεί φαίνεται το κενό: η εκπαίδευση δεν έχει ακόμα μετατρέψει τη γνώση σε εργαλείο καθημερινής σκέψης.
Τα κορίτσια ξεπερνούν τα αγόρια στην κατανόηση κειμένου
Υπάρχει μεγάλο χάσμα ανάμεσα στα αγόρια και τα κορίτσια στην κατανόηση κειμένου. Στην εθνική ομάδα debate που συμμετείχε στον παγκόσμιο διαγωνισμό στην Κένια — όπου η Ελλάδα κατέκτησε την πρώτη θέση στην Ευρώπη, ξεπερνώντας ακόμα και την Αγγλία — όλα τα μέλη ήταν κορίτσια. Αυτό δείχνει ότι τα κορίτσια έχουν καλύτερη ικανότητα κατανόησης κειμένου και χαμηλότερο ποσοστό λειτουργικού αναλφαβητισμού, δηλαδή της κατάστασης όπου κάποιος ξέρει να διαβάζει αλλά δεν καταλαβαίνει τι διαβάζει.
Ο λόγος έχει να κάνει και με την οικογένεια: αν οι γονείς διαβάζουν, είναι πιο πιθανό τα παιδιά να ακολουθήσουν το παράδειγμά τους. Η συνήθεια της ανάγνωσης μεταδίδεται συχνά μέσα από το οικογενειακό περιβάλλον, ακόμα κι αν τα παιδιά στην εφηβεία φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο από τους φίλους τους. Παρόλο που στην εφηβεία τα παιδιά επηρεάζονται περισσότερο από τους φίλους τους, η οικογενειακή επιρροή παραμένει σημαντική, ιδιαίτερα όταν έχει εδραιωθεί από μικρή ηλικία.
Αυτό το χάσμα φαίνεται και στα αποτελέσματα των πανελλαδικών εξετάσεων, όπου τα κορίτσια υπερτερούν στις θεωρητικές σχολές, ενώ τα αγόρια είναι περισσότερα στις πολυτεχνικές.
Το ενδιαφέρον των μαθητών υπάρχει — πρέπει να κατευθυνθεί σωστά
Παρά τα χαμηλά αποτελέσματα στην PISA, το 74,9% των Ελλήνων μαθητών δηλώνει ότι του αρέσει να μαθαίνει καινούργια πράγματα — ένα ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (69%). Αυτό δείχνει ότι η διάθεση για μάθηση υπάρχει, αλλά πρέπει να κατευθυνθεί με τρόπο που να μην είναι καταναγκαστικός. Το ζητούμενο δεν είναι να αποκτήσουν γνώσεις απ’ έξω, αλλά να κατανοούν και να απολαμβάνουν τη διαδικασία.
Η ανάγνωση, για παράδειγμα, δεν πρέπει να γίνεται μελέτη για βαθμό, αλλά πηγή χαράς και ερεθίσματος. Όπως επισημαίνεται, τα παιδιά διαβάζουν περισσότερο στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, αλλά απομακρύνονται από το βιβλίο με την ηλικία, λόγω σχολικών πιέσεων και της επιρροής των social media. Εδώ ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι κρίσιμος: όταν προτείνει ένα βιβλίο και το συνδέει με δημιουργικές εργασίες, τα παιδιά ενθαρρύνονται να το διαβάσουν και να το απολαύσουν.
Αυτή η προσέγγιση είναι κεντρικός στόχος των νέων αλλαγών στο εκπαιδευτικό σύστημα, όπως το νέο σχολείο, το πολλαπλό βιβλίο, το διεθνές απολυτήριο και η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.
Η Ελλάδα ξεχωρίζει σε διεθνείς διαγωνισμούς παρά τα χαμηλά αποτελέσματα
Παρά τα ανησυχητικά στοιχεία της PISA, η Ελλάδα κατέκτησε την πρώτη θέση στην Ευρώπη στον παγκόσμιο διαγωνισμό debate που έγινε στην Κένια, με συμμετοχή 72 χωρών, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, της Αγγλίας και του Καναδά. Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι ότι η ελληνική ομάδα, αποτελούμενη αποκλειστικά από κορίτσια, ξεπέρασε ακόμα και την Αγγλία — τη χώρα όπου η γλώσσα του διαγωνισμού είναι μητρική.
Αυτή η επιτυχία δείχνει ότι, όταν οι μαθητές εμπλέκονται σε δραστηριότητες που απαιτούν κριτική σκέψη, επιχειρηματολογία και βαθιά κατανόηση κειμένων, μπορούν να ξεχωρίσουν ακόμα και σε διεθνές επίπεδο.
Η αντίθεση μεταξύ των χαμηλών αποτελεσμάτων στην PISA — όπου το 43,8% των μαθητών βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο στην κατανόηση κειμένου — και της επιτυχίας στον διαγωνισμό δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ικανοτήτων, αλλά ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται η εκπαίδευση. Όταν η μάθηση γίνεται ελκυστική, μη υποχρεωτική και συνδεδεμένη με πραγματικές δεξιότητες, οι μαθητές ανταποκρίνονται με ενθουσιασμό και αποτελεσματικότητα.
Τι πρέπει να κάνουμε πρώτα
Το πιο σημαντικό βήμα, όπως τονίζεται στη συζήτηση, είναι να κάνουμε την ανάγνωση απόλαυση και όχι υποχρέωση. Η διάθεση των μαθητών να μαθαίνουν υπάρχει — το 74,9% το επιβεβαιώνει. Το ζητούμενο είναι να αλλάξε
Το ζητούμενο είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται η γνώση: από καταναγκαστική μελέτη σε ευχάριστη ανάγνωση. Οι εκπαιδευτικοί έχουν καθοριστικό ρόλο, καθώς όταν προτείνουν βιβλία και δίνουν εργασίες πάνω σε αυτά, τα παιδιά τα διαβάζουν και εξοικειώνονται με την ανάγνωση. Αυτή η προσέγγιση είναι το πρώτο βήμα για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού και να ενισχυθεί η κατανόηση κειμένου — μια βασική δεξιότητα που φαίνεται να υστερεί στο σύστημα.
Η πρώτη κίνηση που μπορεί να κάνει κάθε γονιός ή εκπαιδευτικός είναι να ενθαρρύνει τα παιδιά να διαβάζουν βιβλία που τους αρέσουν, χωρίς να τα μετατρέπει σε μάθημα ή σε εργασία. Η απόλαυση της ιστορίας, όχι η ανάλυση της, είναι αυτό που μπορεί να δημιουργήσει μόνιμους αναγνώστες — και μέσα από αυτούς, καλύτερους σκεπτόμενους πολίτες.