Υπάρχουν παιδιά που στο σπίτι δεν σταματούν να μιλούν, να ρωτούν, να γελούν και να αφηγούνται ιστορίες χωρίς τέλος. Κι όμως, μόλις βγουν έξω από αυτό το ασφαλές περιβάλλον, στο σχολείο, σε δραστηριότητες ή ακόμη και σε κοινωνικές επισκέψεις, «κλείνονται» εντελώς. Aυτή η αλλαγή μπορεί να μπερδέψει τους γονείς, «γιατί στο σπίτι μιλάει τόσο άνετα, αλλά έξω δεν λέει κουβέντα;» Η απάντηση δεν είναι πάντα το ότι είναι ντροπαλό παιδί. Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να πρόκειται για μια πιο συγκεκριμένη κατάσταση που σχετίζεται με το άγχος και ονομάζεται επιλεκτική σιωπή (selective mutism).
Διαβάστε επίσης: Ψυχική υγεία: Πότε «προδίδει» ο εγκέφαλος το άγχος
Τι είναι πραγματικά η “επιλεκτική σιωπή”;
Η επιλεκτική σιωπή δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν θέλει να μιλήσει. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να μιλήσει σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα ή μπροστά σε συγκεκριμένα άτομα, παρότι έχει πλήρως ανεπτυγμένη γλωσσική ικανότητα. Το παιδί μπορεί να μιλά κανονικά στο σπίτι, αλλά να «παγώνει» στο σχολείο ή σε κοινωνικές καταστάσεις. Οι ειδικοί εξηγούν ότι πρόκειται για μια κατάσταση που σχετίζεται με το άγχος και όχι με άρνηση, πείσμα ή έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων.
Ένα παιδί μπορεί:
- να μιλά άνετα στο σπίτι, αλλά να μη βγάζει λέξη στο σχολείο
- να δυσκολεύεται να μιλήσει ακόμη και σε γνωστούς ενήλικες παρουσία άλλων
- να επικοινωνεί με νεύματα, βλέμματα ή χειρονομίες αντί για λόγια
- να δείχνει «παγωμένο» σε κοινωνικές στιγμές
Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να αλλάζει ανάλογα με το πόσο ασφαλές ή πίεση αισθάνεται το παιδί. Για το ίδιο το παιδί, το περιβάλλον μπορεί να μοιάζει «πολύ μεγάλο», «πολύ γρήγορο» ή «πολύ εκτεθειμένο».
Δεν είναι θέμα ντροπαλότητας ούτε αγένειας
Ένα από τα πιο συχνά λάθη είναι η ταύτιση της επιλεκτικής σιωπής με την υπερβολική ντροπαλότητα. Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται για επιλογή. Δεν είναι ούτε πείσμα ούτε έλλειψη σεβασμού προς τους άλλους. Είναι μια αντίδραση άγχους που μπλοκάρει προσωρινά την ομιλία σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα. Αυτό σημαίνει ότι το παιδί μπορεί να θέλει να μιλήσει, αλλά να μην μπορεί να το κάνει τη στιγμή που αισθάνεται πίεση ή έκθεση.
Παιδί: Η «σιωπή» που κρύβει άγχος
Πίσω από τη σιωπή δεν υπάρχει αδιαφορία, αλλά έντονη εσωτερική ένταση. Το παιδί μπορεί να φοβάται ότι θα κριθεί, ότι θα κάνει λάθος ή ότι όλα τα βλέμματα είναι πάνω του. Όσο μεγαλύτερη η πίεση να μιλήσει, τόσο περισσότερο ενισχύεται το μπλοκάρισμα. Αυτός είναι και ο λόγος που φράσεις όπως «πες ένα γεια» ή «γιατί δεν μιλάς;» συνήθως δεν βοηθούν, αντίθετα, αυξάνουν το άγχος.
Η επιλεκτική σιωπή δεν είναι απλώς μια φάση συστολής που θα εξαφανιστεί με τον χρόνο. Οι ειδικοί εξηγούν ότι, αν δεν υπάρξει υποστήριξη, το μοτίβο μπορεί να παραμείνει ή και να ενισχυθεί. Το παιδί μπορεί να μάθει να αποφεύγει όλο και περισσότερες κοινωνικές καταστάσεις που του προκαλούν άγχος, περιορίζοντας έτσι τις εμπειρίες του.
Ο ρόλος των γονέων και του σχολείου
Όταν οι ενήλικες γύρω από το παιδί κατανοούν την κατάσταση, μπορούν να δημιουργήσουν ένα πιο ήρεμο και προβλέψιμο περιβάλλον. Σημαντικό είναι να μειώνεται η πίεση για «άμεση απάντηση» και να δίνεται χρόνος στο παιδί να νιώσει άνετα. Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να χρειαστεί και υποστήριξη από ειδικούς, ώστε να αντιμετωπιστεί το άγχος στη βάση του.
Αντί για πίεση, οι ειδικοί προτείνουν αποδοχή και σταδιακή έκθεση σε κοινωνικές καταστάσεις χωρίς απαίτηση για ομιλία.
Ένα παιδί μπορεί να συμμετέχει:
- απλώς παρατηρώντας
- παίζοντας δίπλα σε άλλα παιδιά
- ζωγραφίζοντας
- ή παραμένοντας παρόν χωρίς να μιλά
Αυτές οι μικρές κινήσεις είναι συχνά το πρώτο βήμα προς την άνεση.