Γιατί τα παιδιά είναι από τη φύση τους ανταγωνιστικά; Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να αναζητά αναγνώριση, επιβράβευση και αίσθηση επιτυχίας. Στα παιδιά, αυτή η ανάγκη εκφράζεται συχνά με πολύ άμεσο τρόπο, γιατί οι μηχανισμοί συναισθηματικής ρύθμισης δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως.
Έτσι, ένα παιδί μπορεί:
- να θυμώνει έντονα όταν χάνει
- να καυχιέται όταν κερδίζει
- να συγκρίνεται συνεχώς με άλλα παιδιά
- να δυσκολεύεται να μοιραστεί την επιτυχία
- να βιώνει απογοήτευση υπερβολικά έντονα
Διαβάστε επίσης: Το μήνυμα του Sir David Attenborough για τα παιδιά και τον πλανήτη
Σε αντίθεση με τους ενήλικες, τα παιδιά δεν έχουν ακόμη μάθει να «κρύβουν» πάντα τα συναισθήματα ή την ανταγωνιστικότητά τους πίσω από κοινωνικούς κανόνες και φίλτρα. Και αυτό είναι αναπτυξιακά φυσιολογικό.
Η παιδική ηλικία είναι ουσιαστικά η περίοδος κατά την οποία το παιδί μαθαίνει:
- πώς να διαχειρίζεται την αποτυχία
- πώς να συνεργάζεται
- πώς να αντέχει την απογοήτευση
- πώς να χαίρεται χωρίς να μειώνει τους άλλους
- πώς να προσπαθεί χωρίς να καταρρέει όταν δεν πετυχαίνει
Πώς φαίνεται ένα παιδί που πιέζονται υπερβολικά από τον ανταγωνισμό
Κάποια σημάδια μπορεί να είναι διακριτικά, άλλα όμως εμφανίζονται πιο έντονα στην καθημερινότητα.
Ένα παιδί ίσως:
- συγκρίνεται συνεχώς με συνομηλίκους
- δυσκολεύεται να δεχτεί την ήττα
- θυμώνει υπερβολικά όταν χάνει
- καταρρέει συναισθηματικά μετά από αποτυχία
- αποφεύγει προκλήσεις
- φοβάται μήπως «δεν είναι αρκετά καλό»
- παρουσιάζει τελειομανία
- έχει αρνητικό εσωτερικό διάλογο
- μειώνει άλλους για να νιώσει καλύτερα
- δυσκολεύεται να συνεργαστεί
- συνδέει την αξία του μόνο με επιδόσεις και επιτυχίες
Σε πιο έντονες περιπτώσεις, η υπερβολική ανταγωνιστικότητα μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ψέματα, εξαπάτηση ή έντονη κοινωνική απομόνωση.
Γιατί η αποτυχία είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη
Ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά μαθήματα της παιδικής ηλικίας είναι η διαχείριση της αποτυχίας.
Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν ότι:
- δεν μπορούν πάντα να είναι πρώτα
- η αποτυχία δεν μειώνει την αξία τους
- το λάθος είναι κομμάτι της μάθησης
- η προσπάθεια έχει σημασία ακόμη κι όταν δεν οδηγεί σε νίκη
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει χωρίς χώρο για λάθος ή απογοήτευση, δυσκολεύεται αργότερα να διαχειριστεί πίεση, αβεβαιότητα και ματαίωση.
Αντίθετα, τα παιδιά που νιώθουν ασφαλή ακόμη και όταν αποτυγχάνουν, αναπτύσσουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και αυτοπεποίθηση.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Ο τρόπος με τον οποίο οι ενήλικες μιλούν για την επιτυχία επηρεάζει βαθιά τα παιδιά.
Όταν η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά:
- στις νίκες
- στις διακρίσεις
- στις επιδόσεις
το παιδί μαθαίνει ότι η αποδοχή συνδέεται με το αποτέλεσμα.
Αντίθετα, βοηθά όταν οι γονείς:
- επαινούν την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα
- μιλούν ανοιχτά για τα συναισθήματα
- δείχνουν ότι η αποτυχία είναι φυσιολογική
- ενισχύουν τη συνεργασία και όχι μόνο τη νίκη
- υπενθυμίζουν ότι η χαρά και η εμπειρία έχουν αξία
- αποφεύγουν τις συνεχείς συγκρίσεις με άλλα παιδιά
Είναι επίσης σημαντικό τα παιδιά να συμμετέχουν και σε δραστηριότητες χωρίς έντονη αξιολόγηση ή ανταγωνισμό. Το ελεύθερο παιχνίδι, η δημιουργική έκφραση και οι δραστηριότητες συνεργασίας λειτουργούν προστατευτικά.
Τι σημαίνει τελικά «επιτυχία» για ένα παιδί;
Αν επιτυχία σημαίνει μόνο να είσαι καλύτερος από όλους τους άλλους, τότε το παιδί θα ζει συνεχώς με φόβο αποτυχίας.
Αν όμως επιτυχία σημαίνει:
- να προσπαθείς
- να εξελίσσεσαι
- να συνεργάζεσαι
- να τολμάς
- να αντέχεις τις δυσκολίες
- να συνεχίζεις ακόμη κι όταν χάνεις
τότε ο ανταγωνισμός μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο ωρίμανσης και όχι σε πηγή ψυχικής πίεσης.